फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स, ज्यांना सामान्यतः F&O किंवा डेरिव्हेटिव्ह्ज म्हणतात, भारतात खूप लोकप्रिय झाले आहेत. जाहिराती आणि सोशल मीडिया असा दावा करतात की थोडीशी रक्कम एकाच दिवसात मोठ्या नफ्यात बदलू शकते. प्रत्यक्ष परिस्थिती खूप वेगळी आहे. SEBI चे स्वतःचे अभ्यास दाखवतात की F&O मध्ये ट्रेड करणाऱ्या बहुतेक व्यक्तींना वर्षानुवर्षे तोटा होतो. ही उत्पादने कशी काम करतात, ती इतकी जोखमीची का आहेत, आणि त्यांच्याकडे वळण्यापूर्वी तुम्हाला काय माहीत असायला हवे, हे या लेखात स्पष्ट केले आहे.
हा लेख इंग्रजीत वाचा: Futures and Options Trading: What the Common Investor Must Know Before Trading F&O
महत्त्वाचे मुद्दे
- SEBI नुसार आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये 87.7% वैयक्तिक F&O ट्रेडर्सना तोटा झाला; एकूण निव्वळ तोटा ₹91,685 कोटी आणि प्रति ट्रेडर सरासरी तोटा सुमारे ₹1.17 लाख होता.
- आर्थिक वर्ष 2021-22 ते 2023-24 दरम्यान सुमारे 93% वैयक्तिक F&O ट्रेडर्सना तोटा झाला, आणि एकूण तोटा ₹1.8 लाख कोटींहून अधिक होता.
- F&O हे लिव्हरेज असलेले, अल्प मुदतीचे करार आहेत. किमतीतील छोटासा बदलही तुमचे भांडवल संपवू शकतो, आणि ऑप्शन खरेदी करणारे काही तासांत संपूर्ण प्रीमियम गमावू शकतात.
- ज्या सेगमेंटमध्ये व्यक्तींना तोटा झाला, त्याच सेगमेंटमध्ये प्रोप्रायटरी ट्रेडर्स आणि परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांनी मोठा नफा कमावला.
- बहुतेक सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी F&O ट्रेडिंगपासून पूर्णपणे दूर राहणे हाच शहाणपणाचा पर्याय आहे.
फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स म्हणजे काय?
डेरिव्हेटिव्ह हा असा करार आहे ज्याचे मूल्य दुसऱ्या कशाच्या तरी किमतीवर अवलंबून असते, उदाहरणार्थ एखादा शेअर किंवा निफ्टी 50 सारखा निर्देशांक. भारतात F&O करार NSE आणि BSE वर ठरावीक लॉट साइझमध्ये ट्रेड होतात आणि त्यांची एक्सपायरी (समाप्ती) तारीख निश्चित असते.
फ्युचर्स करार म्हणजे एखाद्या शेअरची किंवा निर्देशांकाची ठरावीक संख्या आज ठरलेल्या किमतीला भविष्यातील एका तारखेला खरेदी किंवा विक्री करण्याचा करार. तुम्ही संपूर्ण मूल्य भरत नाही; फक्त मार्जिन जमा करता, जे कराराच्या मूल्याचा एक भाग असते. किंमत तुमच्या बाजूने गेल्यास नफा, विरोधात गेल्यास तोटा, आणि त्याचा हिशेब दररोज होतो. तोटा जमा केलेल्या मार्जिनपेक्षाही जास्त होऊ शकतो.
ऑप्शन खरेदीदाराला एक्सपायरीपर्यंत किंवा त्या दिवशी ठरलेल्या किमतीला (स्ट्राइक प्राइस) खरेदी करण्याचा (कॉल ऑप्शन) किंवा विकण्याचा (पुट ऑप्शन) हक्क देतो, बंधन नाही. त्यासाठी खरेदीदार प्रीमियम भरतो. ऑप्शन विकणाऱ्याला (रायटर) प्रीमियम मिळतो, पण किंमत विरोधात गेल्यास जबाबदारी आणि म्हणून जोखीम त्याचीच असते.
डेरिव्हेटिव्ह्ज मुख्यतः हेजिंगसाठी, म्हणजे जोखमीपासून संरक्षणासाठी तयार झाले; उदाहरणार्थ, मोठा पोर्टफोलिओ असलेली संस्था घसरणीपासून बचावासाठी पुट ऑप्शन खरेदी करू शकते. पण बहुतेक वैयक्तिक ट्रेडर्स त्यांचा वापर अल्पकालीन चढ-उतारांवर सट्टा लावण्यासाठी करतात, आणि अडचण इथूनच सुरू होते.
F&O व्यक्तींसाठी इतके जोखमीचे का आहेत
1. लिव्हरेजमुळे तोटा अनेक पटीने वाढतो
फक्त मार्जिन भरल्यामुळे फ्युचर्स पोझिशन तुमच्या भांडवलाच्या अनेक पट मोठ्या रकमेवर नियंत्रण ठेवते. नोव्हेंबर 2024 पासून SEBI ने इंडेक्स डेरिव्हेटिव्ह करारांचे किमान मूल्य सुरुवातीला सुमारे ₹15 लाख केले आहे, त्यामुळे एक लॉटसुद्धा मोठी जोखीम ठरते. किमतीतील काही टक्क्यांचा विरोधी बदल संपूर्ण मार्जिन संपवू शकतो.
2. काळानुसार ऑप्शनचे मूल्य कमी होते
ऑप्शनच्या प्रीमियमचा एक भाग म्हणजे एक्सपायरीपर्यंत उरलेल्या वेळेचे मूल्य. एक्सपायरी जवळ येईल तसे हे वेळ-मूल्य दररोज कमी होते, आणि एक्सपायरीच्या दिवशी नाहीसे होते. ऑप्शन खरेदीदाराला केवळ दिशाच नव्हे, तर किंमत किती आणि किती लवकर बदलेल हेही अचूक ओळखावे लागते. अनेक स्वस्त, दूरचे ऑप्शन्स शून्य मूल्यावर संपतात.
3. ऑप्शन विक्रीत मोठी छुपी जोखीम
ऑप्शन विकणारे अनेकदा महिनोन्महिने लहान, नियमित प्रीमियम कमावतात, त्यामुळे ही पद्धत सुरक्षित वाटते. पण बाजारातील एकच तीव्र हालचाल गोळा केलेल्या सर्व प्रीमियमपेक्षा कितीतरी मोठा तोटा करू शकते, आणि सैद्धांतिकदृष्ट्या विकलेल्या ऑप्शनवरील तोट्याला मर्यादा नसते.
4. स्पर्धा व्यावसायिकांशी आहे
SEBI च्या अभ्यासानुसार आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये प्रोप्रायटरी ट्रेडर्सनी सुमारे ₹44,000 कोटी आणि परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदारांनी सुमारे ₹14,000 कोटी सकल ट्रेडिंग नफा कमावला. वैयक्तिक ट्रेडर्स त्याच बाजारात कितीतरी जलद तंत्रज्ञान, अधिक चांगली माहिती आणि कमी खर्च असलेल्या सहभागींशी स्पर्धा करतात.
5. खर्च आणि एक्सपायरीच्या दिवसाचा जुगार
वैयक्तिक ट्रेडर्सनी आर्थिक वर्ष 2024-25 आणि 2025-26 या दोन्ही वर्षांत सुमारे ₹25,000 कोटींचा व्यवहार खर्च भरला, ज्यात 2025-26 मधील ₹6,645 कोटींच्या सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्सचा समावेश आहे. 2025-26 मध्ये इंडेक्स ऑप्शन्सची 59% उलाढाल (2024-25 मध्ये 70%) एक्सपायरीच्या दिवशीच झाली, जेव्हा किमती सर्वात वेगाने बदलतात, असेही SEBI ला आढळले. हे गुंतवणुकीपेक्षा लॉटरीसारखे आहे.
SEBI चे अभ्यास काय दाखवतात
| निष्कर्ष | आकडा |
|---|---|
| तोटा झालेले वैयक्तिक F&O ट्रेडर्स, आर्थिक वर्ष 2021-22 ते 2023-24 | सुमारे 93% |
| तोटा झालेले वैयक्तिक F&O ट्रेडर्स, आर्थिक वर्ष 2024-25 | 90.9% |
| तोटा झालेले वैयक्तिक F&O ट्रेडर्स, आर्थिक वर्ष 2025-26 | 87.7% |
| वैयक्तिक ट्रेडर्सचा एकूण निव्वळ तोटा, 2025-26 | ₹91,685 कोटी |
| प्रति वैयक्तिक ट्रेडर सरासरी निव्वळ तोटा, 2025-26 | सुमारे ₹1.17 लाख |
| तोटा झालेल्या प्रति ट्रेडरचा सरासरी निव्वळ तोटा, 2025-26 | सुमारे ₹1.47 लाख |
| व्यक्तींच्या एकूण तोट्यात ऑप्शन्सचा वाटा, 2025-26 | 92% |
| फक्त ऑप्शन्समध्ये ट्रेड करणाऱ्या व्यक्ती, 2025-26 | 93% |
SEBI च्या नव्या नियमांनंतर तोटा होणाऱ्यांचे प्रमाण थोडे कमी झाले आहे, आणि अनेकांनी ट्रेडिंग थांबवल्याने वैयक्तिक F&O ट्रेडर्सची संख्या 2024-25 मधील सुमारे 1.06 कोटींवरून 2025-26 मध्ये सुमारे 87.5 लाखांवर आली. तरीही, ट्रेडिंग सुरू ठेवणाऱ्यांपैकी जवळपास दहापैकी नऊ जणांना तोटा झाला.
अलीकडील नियमबदल
या तोट्यांबद्दल चिंता व्यक्त करत SEBI ने नोव्हेंबर 2024 पासून अनेक उपाय लागू केले, त्यापैकी काही असे:
- इंडेक्स डेरिव्हेटिव्ह्जसाठी सुरुवातीला सुमारे ₹15 लाखांचा वाढीव किमान करार आकार.
- अनेक निर्देशांकांच्या साप्ताहिक एक्सपायरीऐवजी प्रत्येक एक्सचेंजवर फक्त एक साप्ताहिक इंडेक्स एक्सपायरी.
- खरेदीदारांकडून ऑप्शन प्रीमियमची आगाऊ वसुली, जेणेकरून ट्रेडर खात्यातील रकमेपेक्षा जास्त व्यवहार करू शकणार नाहीत.
- एक्सपायरीच्या दिवशी विकलेल्या ऑप्शन्सवर अतिरिक्त मार्जिन.
याशिवाय, केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 ने 1 एप्रिल 2026 पासून डेरिव्हेटिव्ह्जवरील सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्स (STT) वाढवला: फ्युचर्सच्या विक्रीवर 0.02% वरून 0.05%, आणि ऑप्शन्सच्या विक्रीवर प्रीमियमच्या 0.10% वरून 0.15%. F&O ट्रेडसाठी लॉगिन करणाऱ्या ग्राहकांना SEBI च्या निष्कर्षांवर आधारित जोखीम-सूचना दाखवणेही ब्रोकर्सना बंधनकारक आहे. या बदलांमुळे ट्रेडिंग महाग होते, पण मूलभूत शक्यता बदलत नाहीत.
F&O उत्पन्नावरील कर
F&O ट्रेडिंगमधील नफा-तोटा साधारणपणे बिगर-सट्टा व्यावसायिक उत्पन्न मानला जातो, आणि त्यावर भांडवली नफ्याप्रमाणे नव्हे तर तुमच्या आयकर स्लॅब दराने कर लागतो. साधारणपणे तुम्हाला अधिक तपशीलवार विवरणपत्र भरावे लागते आणि हिशेबाची पुस्तके ठेवावी लागतात, आणि ठरावीक उलाढाल मर्यादेपलीकडे किंवा काही तोट्याच्या परिस्थितीत टॅक्स ऑडिट लागू होऊ शकते. विवरणपत्र वेळेवर भरल्यास तोटा मर्यादित वर्षांसाठी पुढे नेता येतो. हे नियम तांत्रिक असल्याने, वर्षभरात तुम्ही F&O ट्रेड केले असल्यास चार्टर्ड अकाउंटंटचा सल्ला घ्या.
या सापळ्यांपासून सावध राहा
- सोशल मीडिया, टेलिग्राम आणि सशुल्क कोर्सेसमधील “₹10,000 चे ₹1 लाख करा” अशी आश्वासने. हे इतके सोपे असते, तर विक्रेत्यांना कोर्स विकण्याची गरजच पडली नसती.
- SEBI कडे गुंतवणूक सल्लागार किंवा रिसर्च ॲनालिस्ट म्हणून नोंदणी नसलेल्या व्यक्तींच्या सशुल्क टिप्स आणि “खात्रीशीर” कॉल्स.
- तोटा भरून काढण्यासाठी ट्रेडिंग. पैसे परत मिळवण्यासाठी पोझिशन वाढवणे हेच लहान तोट्याचे मोठ्या तोट्यात रूपांतर करते.
- कर्ज काढून ट्रेडिंग. F&O साठी पर्सनल लोन, क्रेडिट कार्ड, गोल्ड लोन किंवा कुटुंबाकडून उसने घेतलेले पैसे कधीही वापरू नका. उसन्या पैशांवरील तोटा तुम्हाला अनेक वर्षे कर्जात ठेवू शकतो.
- तुमचे खाते “सांभाळून देतो” असे सांगणाऱ्या कोणाहीसोबत ट्रेडिंग खाते किंवा OTP शेअर करणे.
F&O कधी योग्य ठरते का?
डेरिव्हेटिव्ह्जचे वैध उपयोग आहेत, मुख्यतः संस्था, व्यवसाय आणि ही उत्पादने पूर्णपणे समजणारे मोठा पोर्टफोलिओ असलेले अनुभवी गुंतवणूकदार यांच्याकडून हेजिंग. घर, मुलांचे शिक्षण किंवा निवृत्तीसाठी बचत करणाऱ्या सामान्य गुंतवणूकदारासाठी F&O ट्रेडिंगमध्ये फायदा कमी आणि तोट्याची शक्यता खूप जास्त आहे. बहुतेकांसाठी F&O ट्रेड न करणे हाच सर्वोत्तम निर्णय आहे, असे पुरावे स्पष्टपणे सांगतात.
शेअर बाजारात सहभाग हवा असल्यास, SIP द्वारे वैविध्यपूर्ण इक्विटी म्युच्युअल फंड किंवा इंडेक्स फंडांमध्ये नियमित, दीर्घकालीन गुंतवणूक हा कितीतरी अधिक विश्वासार्ह मार्ग आहे. वाचा: म्युच्युअल फंड: नवीन गुंतवणूकदारांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शक, आणि आमचे SIP कॅल्क्युलेटर वापरून पाहा. कॅश मार्केटमधील ट्रेडिंगविषयी आमचा सहलेख: शेअर ट्रेडिंग: सुरुवात करण्यापूर्वी प्रत्येक सामान्य गुंतवणूकदाराने काय जाणून घ्यावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तोटा प्रीमियमपुरता मर्यादित असल्याने ऑप्शन खरेदी सुरक्षित आहे का?
प्रत्येक व्यवहारातील तोटा प्रीमियमपुरता मर्यादित असतो, पण खरेदी केलेले अनेक ऑप्शन्स शून्य मूल्यावर संपतात, आणि वारंवारचे लहान तोटे साचत जातात. SEBI नुसार 2025-26 मध्ये वैयक्तिक ट्रेडर्सच्या तोट्यापैकी 92% तोटा ऑप्शन्समधून झाला.
कोर्स करून F&O ट्रेडिंगमध्ये नफा कमावता येतो का?
कोर्स उत्पादने कशी काम करतात हे समजावू शकतात, पण व्यावसायिक आणि अल्गोरिदमिक ट्रेडर्सच्या तुलनेत व्यक्तींच्या मूलभूत मर्यादा दूर करू शकत नाहीत. सातत्याने नफ्याचे आश्वासन देणाऱ्या कोणापासूनही अत्यंत सावध राहा.
मी F&O मध्ये आधीच पैसे गमावले आहेत. आता काय करावे?
ट्रेडिंग थांबवा, तोटा परत जिंकण्याचा प्रयत्न करू नका, आणि तो भरून काढण्यासाठी कर्ज घेऊ नका. तुमच्या आर्थिक स्थितीचा आढावा घ्या, आपत्कालीन निधी पुन्हा उभा करा, आणि तोटा प्राप्तिकर विवरणपत्रात योग्य प्रकारे दाखवण्यासाठी चार्टर्ड अकाउंटंटशी बोला, म्हणजे परवानगी असेल तिथे तो पुढे नेता येईल.
संबंधित लेख: मराठीतील सर्व लेख, आपत्कालीन निधी कसा उभारावा, Why Small Investors Should Prefer Mutual Funds Over Shares (इंग्रजी), आणि Asset Allocation for Middle-Class Investors (इंग्रजी).
Mutual fund investments are subject to market risks. Please read all scheme related documents carefully before investing.
म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक बाजारातील जोखमींच्या अधीन असते. गुंतवणूक करण्यापूर्वी योजनेशी संबंधित सर्व कागदपत्रे काळजीपूर्वक वाचा.
स्रोत: SEBI, “Profitability of Individual Traders in the Equity Derivatives Segment (FY25–FY26)”, ऑगस्ट 2026; आर्थिक वर्ष 2021-22 ते 2023-24 च्या अभ्यासावरील SEBI चे प्रसिद्धी पत्रक, सप्टेंबर 2024.
अस्वीकरण: हा लेख केवळ सर्वसाधारण माहिती आणि शिक्षणासाठी आहे आणि नोव्हेंबर 2026 पर्यंतचे SEBI अभ्यास व सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध नियमांवर आधारित आहे, जे बदलू शकतात. हा गुंतवणूक किंवा कर सल्ला नाही. फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स ट्रेडिंगमध्ये गुंतवलेल्या रकमेपेक्षा जास्त तोट्यासह, तोट्याची उच्च जोखीम असते. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी SEBI-नोंदणीकृत गुंतवणूक सल्लागार किंवा चार्टर्ड अकाउंटंटचा सल्ला घ्या.


